PODSTAWOWE POJĘCIA FILMOWE:

 

KADR                         – najmniejsza, statyczna jednostka filmu. Jedna klatka naświetlonej taśmy lub jeden pełen obraz zarejestrowany na taśmie video

UJĘCIE                       – najmniejsza dynamiczna jednostka filmu, odcinek taśmy między dwoma najbliższymi połączeniami montażowymi (sklejkami)

SCENA                       – odcinek filmu złożony z kilku lub kilkunastu ujęć, wyróżniający się jednością miejsca i czasu

SEKWENCJA            – część filmu złożona z kilku lub kilkunastu scen, wyróżniająca się jednością akcji, choć najczęściej pozbawiona jedności miejsca i czasu

FILM                           – zamknięta całość kompozycyjna, złożona na ogół z kilku lub kilkunastu sekwencji

PLAN                          – odległość kamery zdjęciowej od głównego obiektu filmowanego w danym ujęciu. Odległość ta przesądza o wyrazie emocjonalnym i przeznaczeniu danego ujęcia, gdyż ukazuje odcięty ramami ekranu obiekt główny w różnym stosunku do tła, (potocznie miejsce, w którym w danym momencie realizowane są zdjęcia do filmu)

 

 

PODZIAŁ PLANÓW FILMOWYCH:

 

TOTALNY                  – najszerszy z planów, ukazujący szerokie przestrzenie krajobrazu, postać ludzka jest ledwie widocznym detalem obrazu

OGÓLNY                    – pełny obraz miejsca akcji, widok ogólny, postać ludzka podporządkowana otoczeniu, drobna

PEŁNY                        – postacie ludzkie pokazane od stóp do głów, tło zajmuje nadal ważne, choć nie główne miejsce

AMERYKANSKI        – człowiek pokazany do kolan, zaczyna dominować nad tłem

SREDNI                      – człowiek pokazany do pasa, tło pełni drugoplanową rolę

PÓŁZBLIŻENIE         – popiersie postaci ludzkiej, dekoracja zostaje praktycznie wyeliminowana

ZBLIŻENIE                 – twarz ludzka pokazana na całym ekranie (PLAN WIELKI)

DETAL                        – szczegół postaci ludzkiej albo powiększenie rekwizytu (DUŻE ZBLIŻENIE)

 

 

PUNKTY WIDZENIA KAMERY:

 

PERSPEKTYWA NORMALNA    – kamera umieszczona na wysokości oczu stojącego człowieka

PERSPEKTYWA "PTASIA"        – kamera skierowana w dół, linia horyzontu znajduje się u góry kadru lub została poza górną ramką kadru

PERSPEKTYWA "ŻABIA"          – kamera skierowana w górę, linia horyzontu znajduje się u dołu kadru lub została poza dolną ramką kadru

PERSPEKTYWA UKOŚNA         – kamera odchylona od pionu, linia horyzontu nie biegnie równolegle do dolnej (lub górnej) ramki kadru

 

 

RUCHY KAMERY:

 

PANORAMA POZIOMA               – kamera wykonuje obrót wokół swej pionowej osi, śledząc poruszający się obiekt lub opisując przestrzeń

PANORAMA PIONOWA              – kamera wykonuje obrót wokół swej poziomej osi

PANORAMA ŁĄCZONA              – połączenie obrotu kamery wokół poziomej i    pionowej osi

JAZDA RÓWNOLEGŁA               – kamera na wózku jedzie równolegle do poruszającego się obiektu

JAZDA                                           – kamera na wózku jedzie przed lub za obiektem, który może być w ruchu lub może być statyczny. W przypadku obiektu statycznego mówimy o tym, że kamera wykonuje NAJAZD lub ODJAZD

 

 

ŚWIATŁO

 

ŚWIATŁO

KLUCZOWE              – (ang. Key Light). W oświetleniu filmowym KLUCZOWE znalazły zastosowanie następujące rozwiązania: po pierwsze oświetlenie jest rezultatem świecenia jednej lub wielu identycznych lamp. Poszczególnym źródłom światła przydziela się określone funkcje. Klucz świetlny wprowadził następującą systematykę: światło GŁÓWNE – czyli RYSUJĄCE (rysunek), światło ROZJAŚNIAJĄCE – czyli WYPEŁNIAJĄCE (wypełnienie), światło ODCINAJĄCE – czyli KONTROWE (kontra) i światło OŚWIETLAJĄCE TŁO.

ŚWIATŁO

RYSUJĄCE                – jest światłem wiodącym i określa charakter ujęcia lub RYSUJĄCE sceny. Rysunek powinien być umotywowany przez grające lub domyślne źródło światła, takie jak słońce, czy okno. Ta jego funkcja powinna wynikać ze scenariusza (historia, czas i miejsce). – Widz powinien przyjąć światło rysujące jako główne tło w oświetleniu sceny; z reguły są to najsilniejsze źródła światła, w stosunku do innych źródeł. Światło rysujące decyduje o dramaturgicznej wymowie sceny. Inne rodzaje światła stanowią, w gruncie rzeczy, tylko uzupełnienie tego głównego światła potrzebne dla kompozycji obrazu. Dla uściślenia: światło rysujące nie jest, jak często się sądzi, definiowane przez ustawienie w stosunku do kamery, ale przez dominującą rolę w oświetleniu sceny. Ale pozycja światła rysującego w stosunku do kamery i obiektu zdjęciowego – nie mówiąc już o kolorze, jakości i mocy decydują właśnie o wyrazie dramaturgicznym. Oto, dla przykładu, oświetlenie portretu. Oświetlając osobę z kierunku kamery miękkim światłem zobaczymy twarz gładką, znikną zmarszczki i drobne skazy skóry. Odczujemy wrażenie młodości, ale zaniknie wrażenie trójwymiarowości twarzy, będzie ona płaska. Przy kierunkowym świetle rysującym ustawionym bocznie, twarz będzie bardziej plastyczna i wyrazista. Bardziej czytelna stanie się struktura skóry: osoba wygląda starzej. Jeśli światło rysujące będzie ustawione od tyłu (kontrowo), postać będzie widoczna jako sylweta. Światło rysujące padające od góry spowoduje, że oczodoły staną się czarnymi plamami i postać nabędzie brutalności i tajemniczości, będzie to tzw. twarz pokerzysty. Ciemne oczodoły mogą niekiedy sprawić wrażenie stanu chorobowego. Oświetlenie twarzy od dołu daje, często stosowany w horrorach, efekt niesamowitości i grozy.

ŚWIATŁO

WYPEŁNIAJĄCE      – Jest to następny krok przy ustawianiu świateł WYPEŁNIA Cienie, utworzone przez światło rysujące, są ROZJAŚNIANE lub wypełniane (stąd nazwa) pewną ilością światła. Wielkość wypełnienia podyktowana jest zamysłem dramaturgicznym, jak również przez możliwości techniczne (reprodukcja kontrastu). Do tego celu używa się lamp światła skierowanego i rozproszonego. Zasadniczo siła światła wypełniającego jest podporządkowana światłu rysującemu.

ŚWIATŁO

KONTROWE             – Zadaniem światła kontrowego jest optyczne KONTROWE oddzielenie postaci lub innego fotografowanego przedmiotu od tła i tym sposobem nadanie obrazowi większej głębi. Przy portrecie, światło kontrowe pada na głowę z tyłu, powstaje przy tym lekki obrys na włosach. Specjalną formą kontry jest tzw.aureo1 a, gdzie obrys światłem jest tak dominujący, że sprawia wrażenie promieniowania postaci światłem, znane z malarstwa obrazy świętych. Stosuje dla tego efektu skoncentrowane reflektory światła skierowanego.

OŚWIETLENIE

TŁA                             – Oświetlenie tła jest w gruncie rzeczy oświetleniem TŁA przestrzeni inscenizacyjnej. Bardzo często tło i inne partie dekoracji wymagają doświetlenia dla utrzymania założonego kontrastu oświetlenia sceny.

 

                Cztery wymienione wyżej w różnych wariantach funkcje światła są elementami składowymi każdego oświetlenia. Obojętnie czy dotyczy to zbliżenia twarzy czy też oświetlenia dekoracji.

Dla tych funkcji używa się także nazw wywodzących się z ustawienia lampy w stosunki do postaci, przedmiotu czy dekoracji, a więc: przednie, górne, tylne, boczne. Ważne jest jeszcze ŚWIATŁO NA OCZY. Jest to właściwie pewien rodzaj refleksu. Mała lampa (100 W) odbija się w źrenicach. Te małe punkty świetlne i ich położenie w oku są bardzo ważne i wpływają zasadniczo na wyraz twarzy. W telewizyjnych shows, gdzie światło jest ustawione na cały spektakl i nie ma możliwości jego zmiany - lampa ta montowana jest na kamerze. Przy zbliżeniach operator ją włącza i lampa odbija się w rogówce tworząc tzw. blik.

 

James Monako, Standardowy słownik filmowy telewizyjny i innych środków przekazu, (tłum. Henryk Kluba)

 

 

 

SŁOWNIK OPERATORA

 

Arriflex                  – Typ i nazwa kamery od nazwisk konstruktorów Arnolda i Richtera (Volkswagen wśród kamer filmowych). Arriflex jest lekką, przenośną i do prowadzenia „z ręki” kamerą (ma wyprofilowany uchwyt dla dłoni). Skonstruowana właściwie w latach czterdziestych – szeroko do praktyki filmowej została wprowadzona w późnych latach pięćdziesiątych. Arriflex – ze względu na możliwości robienia zdjęć „z ręki” – był szczególnie akceptowany przez Nową Falę. Zdjęcia z „ręki” uprawiane były także w latach późniejszych. Uprawia je także współczesne kino. Arriflex doczekał się wielu naśladowców.

Kamera                    – jedna z najstarszych poprzedniczek aparatu .

Obscura                 – fotograficznego. Oznacza dosłownie „ciemny pokój". Camera obscura to niewielka skrzynka z małym otworkiem na przedniej ścianie. Otworek ten, gdziekolwiek skierowany, działa na zasadzie soczewki: ogniskuje promienie świetlne na przeciwnej ścianie, czyli - odtwarza obraz widziany przez otworek.

Cinemato                – Operator filmowy. To samo, co director of grapher photography" (w Ameryce), lub jak w Anglii – Lighting cameraman" (operator światła). Chodzi więc o tego twórcę filmowego, który odpowiedzialny jest za kamerę i za światło; generalnie – za jakość obrazu.

Dokrętka               – Oznacza taki fragment filmu (zazwyczaj bardzo krótki), którego twórcy nie przewidzieli ani w scenariuszu, ani też w scenopisie filmu, a który został zrealizowany po zakończeniu zdjęć w okresie ostatecznego montażu filmu, albo nawet później 1.

Gaffer                      – Wyrażenie żargonowe. Szef elektryków na planie, odpowiedzialny za sprzęt świetlny i jego funkcjonowanie (podlega operatorowi). Jego asystent określany jest mianem „best boy" (wzięte z marynarki).

Głębia ostrości – Przedział od początkowego pola ostrości do nieskończoności. A więc taki przedział w obrazie, gdzie w każdym położeniu przedmioty „są ostre".

Jazda                       – W rozumieniu ogólnym każde ujęcie, którym kamera zmienia miejsce od punktu do punktu, z każdej strony obiektu; może jechać do przodu lub do tyłu. Taka poruszająca się kamera może być zamontowana na każdym mobilu, na wózku, na wózku DOLLY o gumowych kołach i może być prowadzona ręcznie. Ujęcie takie nazywane jest także trawelingiem.

Kontrplan            – Ujęcie stosowane powszechnie w filmowych scenach dialogowych. W ujęciu takim jeden z rozmówców stoi przodem do drugiego, a kamera ustawiona jest za plecami i lekko z boku osoby słuchającej. Inaczej mówiąc głowa i ramię słuchającego będą widziane w kadrze od tyłu i na przeciw osobnika mówiącego.

Master Shot        – Jedno pełne ujęcie całej sceny, na ogół we względnych pełnych planach, ułatwiających zebranie ujęć zrealizowanych w bliższych planach i w detalach. Montując scenę - montażysta może w każdej chwili wrócić do master shotu: w konsekwencji ujęcie to nazywane jest także COVER SHOT – ujęcie POKRYWAJĄCE.

Off                             – Głos ludzi dochodzący spoza ekranu przy nieobecności mówiącego człowieka na ekranie 2.

Przebitka               – Ujęcie spełniające wielorakie funkcje: (1) informacyjną, (2) rolę akcentu, (3) pokazuje akcję dziejącą się w innym miejscu, (4) pokrywa wszelkie „dziury" (brak ciągłości itp.) głównego ujęcia. Zazwyczaj krótkie. Praktykowane w filmie, w telewizji i bardzo często w wywiadach dokumentalnych.

Przenikanie           – Efekt optyczny, w którym obraz pojawiający się następuje po obrazie, który znika. Przenikanie było bardzo powszechne w latach trzydziestych; używane jest do dzisiaj.

Teleobiektyw      – Obiektyw o bardzo długiej ogniskowej, funkcjonuje na zasadzie teleskopu i pozwala fotografować obiekty z odległego dystansu. Posiada bardzo wąski kąt widzenia i spłaszcza głębię ostrości.

Winieta                    – Sposób maskowania obrazu (np. obraz maskowany wkoło, sugerujący obraz widziany przez lornetkę). Często z miękką nasadką.

Zoom                        – Dosł. poderwać. Transfokator. Ujęcie z użyciem takiego obiektywu, którego długość ogniskowej jest zmieniana w trakcie ujęcia. Długość ogniskowej w tym obiektywie może zmieniać się od SZEROKIEGO KĄTA do TELEOBIEKTYWU. Zoom bardzo często zastępuje ujęcie z jazdy, ale różnica między tymi sposobami jest znacząca.

 

James Monako, Standardowy słownik filmowy telewizyjny i innych środków przekazu, (tłum. Henryk Kluba)

 

1  Bolesław W. Lewicki, Kino i Telewizja, Warszawa 1997, s.234-237.

2  Tamże.